Εγγραμματισμός Διατροφής, Τροφής και Υγείας: Έννοιες Που Συγχέονται

Στη δημόσια συζήτηση (και διαφήμιση) περί διατροφής, οι όροι «διατροφικός εγγραμματισμός» (nutrition literacy), «εγγραμματισμός τροφής» (food literacy) και «εγγραμματισμός υγείας» (health literacy) χρησιμοποιούνται συχνά σαν να σημαίνουν το ίδιο πράγμα. Δεν είναι όμως ταυτόσημοι.

Η σύγχυση αυτή δεν είναι απλώς ακαδημαϊκή λεπτομέρεια. Καθορίζει το πώς σχεδιάζονται και προσφέρονται τα προγράμματα διατροφικής αγωγής και παρέμβασης, από ποιους, με τι αξιώματα και άδειες και επεκτείνονται από το πώς επικοινωνούμε τη γενετική πληροφορία σε έναν εξεταζόμενο, έως και το πώς ερμηνεύει κάποιος την ετικέτα ενός προϊόντος στο ράφι του σούπερ μάρκετ.

Ας δούμε τι σημαίνει ο κάθε όρος, πώς σχετίζονται μεταξύ τους, και γιατί η διάκρισή τους έχει πρακτικές συνέπειες για την υγεία.

Τι Είναι ο Εγγραμματισμός Υγείας (Health Literacy)

Η έννοια του health literacy διαμορφώθηκε από τον ερευνητή Don Nutbeam το 2000, ο οποίος την όρισε ως το σύνολο γνωστικών και κοινωνικών δεξιοτήτων που καθορίζουν την ικανότητα ενός ατόμου να αποκτά πρόσβαση, να κατανοεί και να χρησιμοποιεί πληροφορίες σχετικές με την υγεία του. Ο Nutbeam διέκρινε τρία επίπεδα:

• Λειτουργικός εγγραμματισμός (functional): η βασική ικανότητα ανάγνωσης και κατανόησης πληροφοριών υγείας. Μπορώ δηλαδή να διαβάζω, να ακούω και να κατανοώ πληροφορίες υγείας.
• Διαδραστικός εγγραμματισμός (interactive): η ικανότητα συζήτησης πληροφοριών με επαγγελματίες υγείας, ώστε να λαμβάνονται τεκμηριωμένες αποφάσεις. Αυτό περιλαμβάνει το να μπορώ να εντοπίζω τους κατάλληλους επαγγελματίες υγείας, να γνωρίζω την ειδικότητά τους και να έχω ανοιχτή επικοινωνία μαζί τους.
• Κριτικός εγγραμματισμός (critical): το πιο προχωρημένο επίπεδο, όπου το άτομο μπορεί να αναλύει κριτικά την πληροφορία και να αποκτά έλεγχο πάνω στις αποφάσεις που αφορούν τη ζωή του. Αυτό πρακτικά σημαίνει όχι σκεπτικισμός, αλλά επιχειρηματολογία, διασταύρωση πληροφοριών και κριτική σκέψη.

Αυτό το τριμερές μοντέλο αποτέλεσε τη βάση πάνω στην οποία χτίστηκαν αργότερα και οι ορισμοί του nutrition literacy και του food literacy.

Τι Είναι ο Διατροφικός Εγγραμματισμός (Nutrition Literacy)

Ο διατροφικός εγγραμματισμός αφορά ειδικά την ικανότητα ενός ατόμου να αποκτά, να κατανοεί και να χρησιμοποιεί πληροφορίες σχετικές με τη διατροφή στην καθημερινή του ζωή. Από το να διαβάζει σωστά μια ετικέτα τροφίμου, να κατανοεί τι σημαίνει «χαμηλά λιπαρά» ή «ολικής άλεσης», έως ότου να αναγνωρίζει πότε μια πληροφορία διατροφής είναι αξιόπιστη. Ο διατροφικός εγγραματισμός αποτελεί τη βάση επιλογής των τροφίμων, που θα διαμορφώσουν τη διατροφική μας ρουτίνα.

Τι Είναι ο Εγγραμματισμός Τροφής (Food Literacy)

Ο ορισμός που έχει επικρατήσει διεθνώς προέρχεται από τους Vidgen και Gallegos (2014), οι οποίοι περιέγραψαν τον εγγραμματισμό τροφής ως ένα σύνολο αλληλένδετων γνώσεων, δεξιοτήτων και συμπεριφορών που απαιτούνται για τον σχεδιασμό, τη διαχείριση, την επιλογή, την προετοιμασία και την κατανάλωση τροφής, ώστε να καλύπτονται οι ανάγκες του ατόμου. Οι ίδιοι οι ερευνητές τον περιέγραψαν ως τη «σκαλωσιά» που ενδυναμώνει άτομα, νοικοκυριά και κοινότητες να προστατεύουν την ποιότητα της διατροφής τους στον χρόνο.

Το μοντέλο τους οργανώνεται σε τέσσερις τομείς:

1. Σχεδιασμός και διαχείριση π.χ. πόσο ξοδεύω για το φαγητό μου, πώς οργανώνω τα γεύματά μου, με τι συχνότητα και πώς τα αποθηκεύω.
2. Επιλογή π.χ. πώς συγκρίνω διάφορα προϊόντα, πώς κατανοώ τις ετικέτες τροφίμων και με ποια κριτήρα αποφεύγω ή προτιμώ συγκεκριμένες κατηγορίες.
3. Προετοιμασία π.χ. ποιες είναι οι μαγειρικές μου δεξιότητες, γνωρίζω για τον ασφαλή χειρισμό τροφίμων και πώς φροντίζω για μικρότερη σπατάλη τροφίμων
4. Κατανάλωση π.χ. ποσο αναγνωρίζω την πείνα/κορεσμό μου, πώς πέρνω ευχαρίστηση από το φαγητό, με ποια ποσότητα, ποιότητα και συνδυασμούς συνηθίζω να τρέφομαι και πόσο ευνοούν την παρούσα κατάσταση και τους στόχους υγείας μου.

Ο εγγραματισμός στην πράξη

Στην πράξη, και όχι στην επιστημονική έρευνα, ο εγγραμματισμός τροφής και ο διατροφικός εγγραμματισμός επικαλύπτονται και αφορούν την υγεία του ατόμου, εφόσον, η κατανόηση της αρχικής πληροφορίας τροφίμων οδηγεί στην πρακτική ικανότητα να τη μετατρέψει κανείς σε καθημερινές επιλογές και συνήθειες, που θα ευνοήσουν ή όχι την υγεία του ατόμου. Γίνεται προφανές λοιπόν ότι μόνο ο επαγγελματίας υγείας διατροφολόγος-διαιτολόγος με άδεια ασκήσεως επαγγέλματος μπορεί να κάνει παρεμβάσεις διατροφικού εγγραματισμού ή εγγραματισμού τροφής, ακριβώς επειδή και τα 2 σχετίζονται άμεσα με την υγεία του οργανισμού του.

Η συνολική συμπεριφορά και εμπλοκή του ατόμου στη βελτίωση της υγείας του είναι αυτή που θα καθορίσει το πόσο εγγραματισμένο ή όχι είναι το άτομο και το τι οφείλει να βελτιώσει.

Η κλινική πρακτική Food Coaching

Περνώντας από την ερευνητική δραστηριότητα στην κλινική πρακτική, το 2015, έβαλα ως στόχο να μη δώσω ποτέ τυφλές οδηγίες αλλά να εκπαιδεύσω το άτομο και να το βοηθήσω να αναπτύξει τις δεξιότητες που χρειάζεται για να μπορεί να παίρνει τις σωστές αποφάσεις διατροφής και υγείας.

Και αυτό διότι η σχέση ανάμεσα στον εγγραμματισμό υγείας και τα αποτελέσματα υγείας είναι καλά τεκμηριωμένη. Χαμηλός εγγραμματισμός υγείας έχει συσχετιστεί με χειρότερη αυτοδιαχείριση χρόνιων παθήσεων, όπως καρδιαγγειακών νοσημάτων, άσθματος, διαβήτη καθώς και με αυξημένη νοσηρότητα και θνησιμότητα. Στο πεδίο της διατροφής ειδικότερα, επαρκής γνώση και δεξιότητες αναγνωρίζονται πλέον ως τροποποιήσιμοι παράγοντες για την πρόληψη χρόνιων νοσημάτων και τη διατήρηση υγιούς σωματικού βάρους.

Για αυτό και τα προγράμματα Food Coaching – Διατροφικής ενδυνάμωσης στοχεύουν όχι σε μια δίαιτα, ή θερμιδικές οδηγίες, αλλά στο διατροφικό εγγραματισμό τροφής του ατόμου. Δουλεύουμε μαζί με εφικτούς στόχους και αλλαγές ώστε το άτομο να μπορεί να έχει πρόσβαση σε άριστη επιστημονική πληροφορία, και ταυτόχρονα να αναπτύσσει τις δεξιότητες, που χρειάζεται ώστε να τη μετατρέψει σε γεύμα μέσα στην καθημερινότητά του. Να σχεδιάσει, να μαγειρέψει, να επιλέξει μέσα σε πραγματικούς περιορισμούς χρόνου και εισοδήματος, να προσαρμοστεί σε αντιξοότητες και να μπορεί τη θεωρητική πληροφορία, να την μετατρέπει σε ασφαλή τρόπο ζωής.

Αν κάποια από τις παραπάνω δεξιότητες σε δυσκολεύει, μη διστάσεις να κλείσεις το ραντεβού σου.

Ας μιλήσουμε.
Κάλεσε στο 2109615860 για ραντεβού ή εδώ για μια σύντομη βιντεοκλήση.

Πηγές:

1. Nutbeam D. Health literacy as a public health goal: a challenge for contemporary health education and communication strategies into the 21st century. Health Promot Int. 2000;15(3):259–267. doi: 10.1093/heapro/15.3.259
2. Vidgen HA, Gallegos D. Defining food literacy and its components. Appetite. 2014;76:50–59. doi: 10.1016/j.appet.2014.01.010
3. Krause C, Sommerhalder K, Beer-Borst S, Abel T. Just a subtle difference? Findings from a systematic review on definitions of nutrition literacy and food literacy. Health Promot Int. 2018;33(3):378–389. doi: 10.1093/heapro/daw084